1. Sun Tzu’nun Üç Yüzü askerî tarih ve stratejisi üzerine kapsamlı bir çalışma. Bu eseri Türkçeye çevirirken nasıl bir hazırlık süreci izlediniz? Farklı disiplinlerdeki çalışmalarınızın çeviriye nasıl bir katkısı oldu?
Bu eser, tercüme ettiğim en zor metinlerden biridir. Sun Tzu’nun klasik Çince metninin yoğunluğu, Boorman’ın Çin, Japon ve Batı harp tarihini birlikte işleyen şerhi, siyaset ilminin ıstılahı ve yer yer siber güvenliğin teknik dili aynı sayfada karşılaşır. Tercüme burada hermeneutik bir faaliyettir. Anlamak, metnin ufku ile mütercimin ufkunun buluştuğu bir te’vil hareketidir; George Steiner’in dediği gibi insan iletişimi, bir lisanın içinde de lisanlar arasında da tercümeye müsavidir. Bu mertebede bir eserin tercümesi, evvelâ ıstılahın ve istidlâl zincirinin tespitiyle başlar. Sun Tzu’nun metni, kısa ve yoğun hükümlerden mürekkeb bir veciz söz külliyatıdır; Boorman ise bu hükümleri Savaşan Devletler devri Çin’inden dünya askerî tarihine, oradan yirmi birinci asrın siber harp gibi sahalarına uzanan üç zeminde şerhe tâbi tutar. Harp ıstılahını, tarihî arka planı ve siyasî muhakemeyi birlikte takip etmek gerekti. Zira harp edebiyatının büyük müellifleri, Clausewitz’den Liddell Hart’a kadar, aynı meselelere farklı ıstılahlarla yaklaşmışlardır; bu geniş mirasın içinde Sun Tzu’nun kendine mahsus mevkiini görmeden tercüme yapılamazdı. Cüz’ü küllden, küllü cüz’den anlamaya dayanan hermeneutik dâire, bu çalışmanın her safhasında fiilen yaşandı: Tek bir cümle, ancak kitabın bütününe bakılarak tercüme edilebiliyor, bütün ise ancak cümlelerin doğru anlaşılmasıyla ortaya çıkıyordu.
Çalıştığım ilimlerin tercümeye en büyük katkısı kavram hassasiyeti oldu. “Güç”, “zafer”, “hile” ve “rakip” kelimeleri askerî zeminde ayrı, ahlâkî zeminde ayrı mânâ taşır; kavramı yanlış yerde bırakmak, üzerine bina edilen bütün muhakemeyi bozar.
Üniversitede bu dersleri aldığımda, edindiğim muktesebatın günün birinde böyle bir kitabı okurken faydalı olacağını düşünmemiştim. Felsefe sahasında karar verme teorileri (decision-making), zihin psikolojisi (psychology of mind) ve oyun teorileri (game theory); matematik sahasında stokastik analiz, sayılar teorisi ve kriptografi bu muktesebatın başlıcalarıdır. Bu ilimler, böyle bir kitabı anlamada ve satırların ötesini kurgulamada büyük yardım sağlar. Bazı stratejiler birkaç hamle sonrasında görülebilir; bu, usta bir satranç hamlesi keşfetmeye benzer. Rakip o âna odaklanmışken tek bir hamleyle oyunun bittiğini bilirsiniz.
Teorik fizik ve matematik, insanı güçlü bir stratejist yapar. Matematik belirsizlik altında karar vermeyi, ihtimalleri tartmayı ve çok değişkenli bir sistemde en isabetli hamleyi aramayı öğretir; teorik fizik ise karmaşık bir hadiseyi özüne irca edip modelleyen ve modelin hududunu bilen bir zihin yetiştirir. Clausewitz Vom Kriege’de harbi “belirsizlik sahası” olarak tarif etmiştir: Ona göre harpte hareketin dayandığı şeylerin dörtte üçü az çok büyük bir belirsizliğin sisi içindedir. Belirsizliği ölçülebilir hâle getiren bu disiplinlerin kıymeti tarihte de görülmüştür. İkinci Dünya Savaşı’nda şifre çözme ve harp araştırması sahalarında matematikçiler ve fizikçiler belirleyici vazife üstlenmiş; savaştan sonraki on yıllarda istihbarat teşkilatlarının analistleri ve Wall Street’in işe aldığı kantitatif analistler (quant analysts) büyük ölçüde teorik fizikçilerden ve matematikçilerden oluşmuştur. Temel ilimler olan matematik ve fizik bir ülkenin temelini oluşturur; çocuklar bu ilimlere küçük yaştan itibaren teşvik edilmelidir. Bu sebeple askerî analist ve risk analisti olarak teorik fizikçi ve matematikçi istihdam ederdim. Aynı akıl takım oyunlarında da kıymetlidir: Bir futbol teknik direktörünün teorik fizikçi veya matematikçiyle birlikte çalışması, hem kendi takımının hem rakibin hareketini farklı bir nazarla okuyarak yeni stratejiler üretmesini sağlar. Nitekim Cambridge’de fizik doktorası yapan Ian Graham, 2012–2023 arasında Liverpool’da araştırma direktörlüğü yapmış ve Premier Lig’de ilk kulüp içi analitik departmanını kurmuştur.
2. Boorman’ın Sun Tzu’ya yaklaşışımı, çeviri sürecinde savaş sanatı hakkındaki düşüncelerinizi nasıl etkiledi? Daha önce farklı yorumladığınız veya bu kitapla birlikte yeniden değerlendirdiğiniz bir düşünce oldu mu?
Sun Tzu, çoğu zaman birkaç meşhur sözüyle anılır. Boorman’ın çalışması onu, stratejik münasebetlerin yapısını kavramaya çalışan bir müellif olarak okumaya imkân verdi. Sun Tzu’yu Clausewitz ile mukayese etmek tarihî bir âdet hâline gelmiştir: Birincisi hükmü veciz bir sözle ortaya koyar, ikincisi hükmü diyalektik bir istidlâl içinde kurar. Liddell Hart, Sun Tzu’nun risâlesini bu mevzuda bilinen en eski ve en veciz eser olarak takdir etmiştir. Boorman ise Sun Tzu’yu yüceltmekle yetinmez; onun hududunu ve kör noktalarını da tespit eder. Bu yön beni en çok etkileyen yön oldu. Bir müellife hürmet, onun her sözünü kusursuz saymayı gerektirmez. Bir stratejiyi bugüne taşıyan kişi, o stratejinin nerede sustuğunu bilmelidir.
Beni en çok düşündüren hüküm, kendini bilmek hakkındaki hüküm oldu:
'‘Karşıya da kendini de bilen, yüz muharebede tehlikeye düşmez.’’
Metin devamında, karşıyı bilmeyip yalnız kendini bilenin bir kazanıp bir kaybedeceğini, ikisini de bilmeyenin her muharebede tehlikeye düşeceğini söyler. Cümle yüz zafer vaat etmez; tehlikenin nereden geleceğini bilmeyi şart koşar.
Bu hüküm benim için en çok mağlûbiyetlerin tahlili bakımından kıymetlidir. Bir milletin yenildiği ve baskın yediği muharebeler, o milletin kendi zaaflarını gösteren en doğru aynadır. Sun Tzu’nun “Hasmın hazırlıksız olduğu yere saldır, beklemediği yerden çık” disturu hasım elinde bir usûl, bizim için ise bir ikazdır: Baskın, gafil kalınan yerden gelir. Clausewitz’in sürtünme (Friktion) kavramı aynı hususu başka bir lisanla ifade eder: Harpte her şey pek basittir, fakat en basit olan şey bile güçtür; bu güçlükler birikerek planı aksatan bir sürtünme meydana getirir. Yenilginin sebeplerini dışarıda aramak kolaydır; kendi gaflet ve ihmalimizi tespit etmek ise çok daha güçtür. Bizim ilim geleneğimizde bu imtihana cesaretle girenler olmuştur: Koçi Bey Risâlesi ve Kâtib Çelebi’nin Düstûrü’l-amel li-ıslâhi’l-halel adlı eseri devletin çöküş emârelerini açıkça teşhis eden tahliller içerir; Kâtib Çelebi’nin Tuhfetü’l-kibâr adlı deniz harpleri tarihi ise mağlûbiyetleri ibret nazarıyla okur. Bu ananenin bugün yeniden ihyası gerekir. Osmanlı mağlûbiyetleri hakkında müstakil bir kitap yazılmalı, bu mağlûbiyetlerin stratejik tahlilini yapan makaleler neşredilmelidir. Hatalarını bilen millet, geleceğe daha güvenle bakar.
Müslüman okur olarak Sun Tzu’dan ve Clausewitz’den istifade ederken ölçüyü ayırıyorum. Neyin etkili olduğunu strateji, neyin meşrû olduğunu Kur’an ve sünnet belirler. Bu müelliflerin tespitleri gözlem olarak kıymetlidir; hüküm kaynağı vahiydir.
3. Boorman, Sun Tzu’nun kısa ve yoğun ifadelerini yorumluyor ve tarihsel örneklerle birlikte inceliyor. Bu çok katmanlı anlatıyı Türkçeye aktarırken Sun Tzu’nun sözleriyle Boorman’ın açıklamaları arasındaki ayrımı ve metnin akıcılığını nasıl korudunuz?
Kitapta iki ses vardır: Sun Tzu’nun metni ve Boorman’ın şerhi. İlim geleneğimizde şârih, müellifin sözünü ayrı nakleder, kendi sözünü ayrı yazar; okur hangi sesin konuştuğunu daima bilir. Tercümede aynı usûle riayet ettim. Sun Tzu’nun ifadesi ile Boorman’ın yorumu birbirine karıştırılmadı, okur sınırı her yerde görebilecektir.
Sun Tzu’nun cümleleri kısa ve yoğundur. Bu yoğunluğu şerhle ağırlaştırmak metnin tesirini azaltır; aşırı sadeleştirmek ise mânâyı eksiltir. Her cümlede bu iki ihtimal arasında denge aradım. Veciz söz ile sistematik tahlil arasındaki bu gerilim, harp düşüncesi tarihinin de temel gerilimlerinden biridir: Sun Tzu hükmü ihtisarla verir, Clausewitz ise aynı hükmü bir kavram mimarisinin içinde, tarif, tasnif ve itiraz yoluyla kurar. Şârihin vazifesi, ihtisarın içinde saklı istidlâli açığa çıkarırken müellifin sesini bastırmamaktır. Gadamer’in ifadesiyle anlama, ufukların kaynaşmasıdır; mütercim bu kaynaşmayı müellifin ufkunu silmeden gerçekleştirmek zorundadır. Bu sebeple tercümenin akıcılığını mânânın sadakatiyle birlikte gözettim; her cümlede iki lisanın imkânı arasında dengeli bir yol aradım.
Tarihî misaller için de aynı titizlik şarttır. Bir vak’anın Sun Tzu’nun bir ilkesiyle açıklanabilmesi, o ilkenin her devirde geçerli olduğunu ispat etmez. Her hadisenin siyasî, içtimaî, coğrafî ve iktisadî şartları vardır. Bu şartlar gözden kaçırılırsa tarihten ders çıkarıldığı zannedilirken kendi fikrimiz maziye yansıtılmış olur. Gibbon tarihi, insanlığın cinayetlerinin, çılgınlıklarının ve felâketlerinin sicilinden başka bir şey olmayan bir kayıt olarak tarif etmiştir. Bu keskin hüküm bir hakikat taşır: Tarihî misal bir tefsirdir ve her tefsir gibi tefsir edenin ufkunu taşır.
4. Kitaba adını veren “üç yüz” Sun Tzu’yu kendi tarihsel bağlamında, farklı dönemlerin savaşlarında ve askerî alanın dışındaki çatışmalarda okumaya dayanıyor. Bu ayrım, Savaş Sanatı’nı daha önce okumuş birinin metne bakışını nasıl değiştirebilir?
Song devrinin şairi Su Shi, Lu Dağı’nın eteklerinde dolaşırken şu beyti söyler:
Genişliğine bakınca sıradağ, yanından bakınca doruk; yakın, uzak, yüksek, alçak her bakış başka.
Lu Dağı’nın hakikî yüzünü tanıyamıyorum, çünkü bu dağın içindeyim.
Kitabın “üç yüz” fikri bana bu beyti hatırlatıyor. Sun Tzu aynı dağdır. Savaşan Devletler devrinin siyasî ve askerî şartlarından bakıldığında bir yüzü belirir; dünya askerî tarihinin muharebelerinde okunduğunda ikinci yüzü; yirminci ve yirmi birinci asrın siber harp gibi sahalarında okunduğunda üçüncü yüzü. Bu yüzlerden birine yapışan okur dağı tanıdığını sanır. Üçünü de gezen okur, kendisinin dağın içinde durduğunu fark eder: Her okuyuş, okuyanın bulunduğu yerden yapılmış bir okuyuştur.
Clausewitz harbin tabiatını sabit, karakterini ise değişken görür. Harp, düşmanı irademizi yerine getirmeye zorlamak için girişilen bir şiddet fiilidir ve siyasetin başka vasıtalarla devamıdır. Bu tarifin hakikati, harbin vasıtaları ne kadar değişirse değişsin sürer. Değişen şey vasıtalardır: Silah, cephe, hatta aktör değişir; siyasî gaye ve irade mücadelesi kalır. Üç yüz fikri tam bu noktada kıymet kazanır, zira Sun Tzu’nun ilkeleri ancak bu değişkenlik içinde tefsir edilerek yaşatılabilir. Martin van Creveld ve John Keegan gibi çağdaş harp tarihçileri, Clausewitz’in devlet merkezli harp tasavvurunun devlet dışı aktörler karşısında sınırlarını tartışmıştır; hibrit harbin tahlili bu münakaşadan ayrı düşünülemez.
Asrımızın savaşları çoğu zaman top ve tüfekle başlamaz. Hibrit harp; dezenformasyon, propaganda, siber saldırı ve beşinci kol faaliyetleriyle bir ülkenin içini karıştırmak suretiyle yürütülür. Siber tekniklerin başlıcaları hizmet aksatma saldırıları, fidye yazılımları, tedarik zincirine sızma, hedefli oltalama, kritik altyapıya nüfuz etme ve sahte hesap ağlarıyla zihin yönlendirmedir. İnsansız ve otonom sistemlerin harp sahasındaki yeri de her geçen gün artmaktadır. Sun Tzu bu tarzı yirmi beş asır evvel tarif etmiştir:
Harbiden en yükseği hasmın tedbirini bozmaktır; ondan aşağısı ittifaklarını dağıtmak, ondan aşağısı ordusuna saldırmak, en aşağısı surlu şehri kuşatmaktır.
Birinci bâbdaki “birlik içinde olanı ayır” hükmü (親而離之) hasmın safını bozmayı anlatır; son bâbda ise hasmın içine yerleştirilen ajanlar (內間) anlatılır. Bununla birlikte siber alan, Sun Tzu’nun arazi bâplarındaki çerçeveyi zorlar: Mesafe, coğrafya ve mevsim bu sahada eski mânâsını kaybeder. Bu tespit bana aittir; Sun Tzu’nun hududunu bilen okur, onu bugüne taşırken nerede yeni bir düşünceye ihtiyaç olduğunu da görür.
Bölgemizde ve çevremizde süren savaşlar bu tablonun uzaktan seyredilen bir teori olmadığını gösterdi. Küresel ekonomi, finansal sistemler ve dijital altyapılardaki karşılıklı bağımlılık ilişkileri, ülkelerin stratejik dayanıklılıkları açısından önem taşımaktadır. Ülke olarak hazırlıklı olmak zorundayız.
Sun Tzu’ya göre usta kumandan, hasma kendi arazisini dayatmaz, muharebenin yerini ve zamanını belirleyen taraf olur: “Harpte mâhir olan, hasmı kendine getirir; hasmın getirdiği yere gitmez.’’ Stratejik hazırlık, tehditler ortaya çıktıktan sonra tepki vermekle sınırlı kalmamalı, risklerin önceden tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin geliştirilmesini de kapsamalıdır.
Çevirmen olarak konumum gereği burada ele alamayacağım birçok mesele var. Clausewitz’in harbin “acayip üçlemesi” dediği yapı, hükûmet, ordu ve halk, halkın harpteki yerinin klasik ifadesidir.
5. Kitapta ‘’savaşmadan kazanma” düşüncesi, uzun savaşların maliyeti ve rakibin stratejisini boşa çıkarma gibi meselelerle birlikte ele alınıyor. Bu çerçeve, zaferden ne anladığımızı nasıl etkiliyor? Çeviri sırasında bu konuda dikkatinizi çeken bir örnek oldu mu?
‘’Savaşmadan hasmın direncini kırmak, üstünlerin üstünüdür.’’
Bu hüküm Batı harp düşüncesinde de yankı bulmuştur. Liddell Hart’a göre (Strategy) stratejinin kemâli, ciddî bir muharebeye girmeksizin neticeyi hâsıl etmektir; harpte maksat daha iyi bir sulh hâlidir. Sun Tzu ikinci bâbda uzayan harbin hesabını da çıkarır: Uzun süren bir savaştan devletin fayda gördüğü hiç görülmemiştir. Zafer, gayeye en az kayıpla ulaşmaktır; muharebeyi kazanıp devleti yoran taraf galip sayılmaz. Karadeniz’de seyir emniyetinin ve ticaret yollarının aksaması, bu hükmün bölgemizdeki karşılığını gösterir.
Thukydides’in tarihi bu hususta çarpıcı bir misal sunar. Peloponnesos Harbi’nin asıl sebebi, ona göre, Atina’nın büyüyen kudreti ve bunun Sparta’da uyandırdığı korkudur. Melos müzakeresinde Atinalılar, kuvvetlilerin yapabildiklerini yaptıklarını, zayıfların ise buna katlanmak zorunda kaldıklarını söyler. Bu cümle, güç dengesinin ahlâkî bir kılıfa ihtiyaç duymadan konuştuğu anların ifadesidir; Atina’nın sonu ise kuvvetle ölçüyü birlikte kaybetmenin neticesini gösterir. Toynbee de A Study of History’de militarizmi çöküşlerin en yaygın sebeplerinden biri saymış; ona atfedilen meşhur söze göre medeniyetler intiharla ölür. Büyük tarihçilerin bu müşterek kanaati, Sun Tzu’nun uzayan harbe dair ikazıyla aynı hakikate varır.
Bu fikri en iyi Zhuangzi’deki bir hikâye anlatır. Ji Xingzi kral için bir dövüş horozu yetiştiriyordu.
On gün sonra kral sordu: “Hazır mı?” Ji Xingzi cevap verdi: “Henüz değil; kibirle dolu, kendi hırsına güveniyor.
On gün sonra yine sordu. “Henüz değil; her sese, her gölgeye karşılık veriyor.
On gün daha geçti. “Henüz değil; gözü hâlâ parlıyor, kanı hâlâ kaynıyor.
Kırkıncı günün sonunda şöyle dedi: “Hemen hemen. Başka bir horoz ötse bile kıpırdamıyor; bakınca tahtadan bir horoz sanırsınız. Hâli tamamlanmıştır. Hiçbir horoz karşısına çıkmaya cesaret edemez, dönüp kaçar.
Tahta horoz hamle yapmaz ve kimse ona karşı koyamaz. Savaşmadan kazanmanın tarifi bu olsa gerektir: Gürültü yatışmış, kuvvet olgunlaşmış, rakip kendi kendine geri çekilmiştir. Clausewitz de harbin savunma suretinin taarruz suretinden daha kuvvetli olduğunu söyler. Sükûnetin ve sebâtın kuvveti, hamlenin kuvvetinden üstün gelebilir.
Bu hüküm “rakibin stratejisini boşa çıkarma” meselesini de aydınlatır. Bugün bu bağımlılık otonom sistemlerde, yapay zekâda, siber altyapıda ve enerji sistemlerinde kurulmaktadır. Bu sebeple savunma yalnız sınırda değil, altyapıda ve zihinde de kurulmalıdır.
Harpte saldırı çoğu zaman gıdaya ve suya yönelir. Sun Tzu ateşin ve suyun saldırıya yardımcı vasıta olduğunu söyler: “Saldırıya suyla yardım eden, güçlüdür.’’ Roma harp ilminin klasik müellifi Vegetius ise ordunun çoğu zaman muharebede değil, kıtlıkta ve yokluk içinde eridiğini, açlığın kılıçtan daha çetin olduğunu söyler. Bu sebeple tarım, bir ülkenin harp sanayiinden daha az stratejik değildir. Tarla, bağ, bahçe, mera ve su kaynakları millî güvenlik alanıdır.
Kur’an suyu hayatın aslı olarak bildirir: “Her canlıyı sudan yarattık.’’ Hz. Peygamber de Müslümanların su, ot ve ateşte ortak olduklarını bildirmiştir (Ebû Dâvûd). Hz. Osman’ın Rûme Kuyusu’nu satın alıp Müslümanlara vakfetmesi, suyun millî bir emânet olduğunu gösteren tarihî bir misaldir.
Kaynaklarımız aynı dengeyi öğretir. Enfâl sûresi önce kuvvet hazırlamayı emreder: “Onlara karşı gücünüz yettiği kadar kuvvet hazırlayın.’’ Hemen ardından sulha meyil gelir: “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa sen de ona yanaş ve Allah’a tevekkül et.’’ Hazırlığın gayesi caydırıcılıktır. Çin’in eski harp risâlesi Sima Fa bunu şöyle söyler: “Devlet büyük olsa da harbi seven yok olur; dünya sükûnette olsa da harbi unutan tehlikeye düşer.’’ Latin vecizesi Si vis pacem, para bellum de aynı hakikati ifade eder.
Hudeybiye bu hükmün en açık misâlidir. Sulh şartları o gün birçok Müslümana ağır gelmişti; dönüş yolunda ise Fetih sûresi nâzil oldu: “Gerçekten Biz sana apaçık bir fetih verdik.’’ Hz. Berâ b. Âzib, insanların fethi Mekke’nin fethi saydığını, kendilerinin ise Hudeybiye günündeki Rıdvân Bîati’ni fetih olarak gördüklerini nakleder (Buhârî). Zaferin mâhiyeti çoğu zaman uzun vadede anlaşılır.
6. Eserde aldatma, rakibin zayıflıklarından yararlanma ve vicdani çekincelerin stratejik muhakemeye etkisi de tartışılıyor. Bu bölümleri çevirirken stratejik başarı ile ahlaki sorumluluk arasındaki ilişki üzerine neler düşündünüz?
Sun Tzu ilk bâbda harbin hile yoluyla yürütüldüğünü söyler: “Harp, hile yoludur.’’ Harpte yanıltıcı tedbir meşrûdur; fakat bu ruhsatın hududu vardır.
Sîrette bu hususun açık bir misali Mûte Gazvesi’dir. Üç kumandanın şehit düşmesinin ardından bayrağı alan Hz. Hâlid b. Velîd, kendisinden kat kat kalabalık bir düşman karşısında ordunun düzenini değiştirdi: Ön safı arkaya, arka safı öne aldı; sağ ve sol kanatların yerlerini birbirine çevirdi. Düşman yeni birliklerin geldiğini zannetti ve ürkerek geri durdu; Hâlid de ordusunu muhafaza ederek geri çekti. Hz. Peygamber bu haberi Medine’de iken verdi ve bayrağı “Allah’ın kılıçlarından bir kılıç” aldığını buyurdu (Buhârî). Bu hamle hasmın tahminini yanıltır; verilmiş bir söze, bir emâna dokunmaz. Hile ile ahlâk arasındaki hudut tam burada çizilir.
Clausewitz bu soruya felsefî bir zemin sunar. Ona göre harp, kendi mantığıyla bırakılırsa aşırılığa doğru yükselir; mutlak harp ancak siyasetin ve ahlâkî sınırların onu dizginlemesiyle gerçek harba dönüşür. Dolayısıyla hudut, harbin gerçek hâle gelmesinin şartıdır. Aynı hakikati vahiy çok daha açık bir suretle bildirir.
Hz. Peygamber ordu gönderirken şu şartları koşardı: Ganimete hıyanet edilmeyecek, ahid bozulmayacak, cesetler tahrif edilmeyecek, çocuklar öldürülmeyecekti (Müslim). Tedbir ile gadr yani ahde ihanet, ayrı hükümlere tâbidir: Hasmı yanıltan bir hamle ile verilmiş emânı çiğneyen bir hamle ayrı yerde durur. Kur’an bu hududu açıkça çizer: “Aşırı gitmeyin; çünkü Allah aşırı gidenleri sevmez.’’ Bir topluma olan kininiz sizi adaletsizliğe sürüklemesin diyen âyet de düşmanlığın adaleti ortadan kaldırmasına izin vermez.’’
Aynı ölçü siber sahada da geçerlidir. Hasmın sistemini savunma maksadıyla tahlil etmek ile hastaneyi, su ve elektrik şebekesini, sivil hayatı hedef almak ayrı hükümlere tâbidir. Machiavelli’nin siyasî realizmi de bu çerçevede tartışılmalıdır. “Gaye vasıtayı mübah kılar” sözü onun düşüncesinin özeti sayılamaz; fakat bu sözün ifade ettiği anlayış Müslüman için kabul edilebilir değildir. Vicdan, hangi vasıtaların kullanılamayacağını bildiren bir huduttur. Kısa vadeli bir kazançtan vazgeçebilmek de hikmettendir.
7. Bu kitabı çevirmek, strateji ve karar verme konusundaki kendi düşüncelerinizi nasıl etkiledi? Türkçe okurun eserle kuracağı ilişkide özellikle hangi sorunun ya da düşüncenin öne çıkmasını istersiniz?
Bu kitap bende, karar vermenin bir hesap ve tedbir ilmi olduğu kanaatini güçlendirdi. Sun Tzu ilk bâbda şöyle der: “Çok hesap eden kazanır, az hesap eden kazanamaz.’’ Karar vermeden evvel durumu doğru tespit etmek, eksik bilgiyi görmek, öncülleri sorgulamak ve neticeleri tartmak gerekir. Hesabın hududunu da bilmek lâzımdır. Moltke’ye atfedilen meşhur hükme göre hiçbir harp planı, düşmanın ana kuvvetiyle ilk temastan sonra kesin olarak işlemeye devam etmez; plan, belirsizlik karşısında ancak bir başlangıç vazifesi görür. Gibbon’un deniz hakkındaki sözü tedbirin değerini ifade eder: Rüzgârlar ve dalgalar daima en mâhir seyrüseferciden yanadır. Clausewitz’in “dehâ” dediği şey de bu belirsizlikte yolunu bulan kavrayış kabiliyetidir: Hakikati ânında sezen iç görü (coup d’œil) ile sonuna kadar sebat eden azim. Tedbir bizim görevimizdir; netice Allah Teâlâ’nın elindedir. Devesini bağlayıp bağlamamak hususunda soran adama Hz. Peygamber’in “Önce bağla, sonra tevekkül et” buyurması bu dengeyi bildirir.’’
Huainanzi’de sınırda yaşayan bir ihtiyar anlatılır (塞翁, “sınır ihtiyarı”). Bir gün atı kaybolur; komşular teselliye gelir. İhtiyar der ki: “Bunun hayır olmadığını nereden bileceksiniz?” Aradan günler geçer, at yanında bir göçebe atı daha getirerek döner. Komşular tebrik eder; ihtiyar yine sorar: “Bunun şer olmadığını nereden bileceksiniz?” Oğlu o yabanî ata binerken düşer ve bacağı kırılır. Bir süre sonra sınırda harp patlar, genç erkekler cepheye sürülür ve çoğu ölür. Topal oğul ise babasının yanında kalır. Bir kararın meyvesi yıllar sonra olgunlaşır; bugünkü kâr yarının hasarı olabilir.
Bu kitap asker, diplomat ve ordu mensuplarının yanı sıra siber güvenlik alanında çalışanlara ve gündelik hayatında mücadele eden her insana hitap eder. Hayat baştan sona bir mücadele ve mücâhededir: “Andolsun biz insanı meşakkat içinde yarattık.’’ Gayret bizden, zafer Allah Teâlâ’dandır: “Zafer ancak Allah katındandır.” Bize düşen sabır ve tevekküldür. Bu kitabı ve benzerlerini okuyup hayatımızda tatbik etmeyi temenni ederim; amelsiz ilmin ne faydası olur?
8. Kitapta rakibi tanımak kadar kişinin kendi imkânlarını ve sınırlarını bilmesi de önem taşıyor. Sizce Sun Tzu’nun kendini tanımaya verdiği önem, liderlik anlayışımızı hangi yönlerden zenginleştirebilir?
Sultan I. Murad Hüdâvendigâr şehâdet şerbetini içerken son nasihatini “Attan inmeyesüz” sözüyle bırakmıştır. Bu söz müminin hayat anlayışını tek cümlede toplar: Daima mücadele, daima mücâhede, daima gayret.
Kur’an bu hâli şöyle bildirir: “Bir işten boşandığında yorulmaya, gayrete koyul ve ancak Rabbine yönel.” Mücâhedeyi Allah Teâlâ bir vaad ile bağlar: “Bizim uğrumuzda mücâhede edenleri elbette yollarımıza ileteceğiz.” Sabır bu gayretten ayrılmaz; “Sabredin, sabırda yarışın, nöbette uyanık durun” hitabı sabrı, sebâtı ve hazırlığı bir arada emreder. Hz. Peygamber de şöyle buyurmuştur: “Kuvvetli mümin, zayıf müminden Allah katında daha hayırlı ve daha sevimlidir; her ikisinde de hayır vardır. Sana faydalı olana hırs göster, Allah’tan yardım dile ve acze düşme.”
Sun Tzu’nun kendini tanıma hükmü bu nasihatle birleşir. Clausewitz de kumandanda zihin vasfının yanında karakter vasfını yani gerginlik anında sükûnetini ve kararlılığını muhafaza eden mizacı arar. Kendini tanıyan lider, taklitçi olmaz; kendi değerlerine, tarihine ve imkânlarına güvenen, kural koyan bir irade ortaya koyar. Gücünün hududunu ve başkasının ilmine ihtiyacını da bilir: “İş hakkında onlarla istişare et; azmettiğin zaman da Allah’a tevekkül et.” Bu âyet istişareyi, azmi ve tevekkülü birlikte öğretir. Nefsin kibir, öfke ve gaflet gibi hastalıklarını tanımak da liderliğin şartıdır; zira Hz. Peygamber’e nisbetle rivayet edilen hadiste mücâhid, Allah yolunda nefsiyle mücâhede eden kişi olarak tarif edilir. Tahta horozun sükûneti kırk günlük bir terbiyenin neticesidir; sükûn, mücâhedenin sonunda kazanılır. Zafer gününde bile miğferin bağı çözülmez; Japon savaşçıların “Zaferden sonra miğferin bağını yeniden sık” sözü de aynı hakikati ifade eder.
Yapılacak çok iş vardır. Robotik, mekatronik, yapay zekâ, enerji ve siber sistemler sahalarında ar-ge merkezleri güçlendirilmelidir. İnsanların korkularını ve endişelerini gidermek de stratejinin parçasıdır. Gençlere ideal ve mefkûre verilmelidir. Devlet erkânının bir kısmının hezârfen yani çok ilimli ve çok lisanlı bir âlim–stratejist olarak yetiştirilmesi de çok mühimdir: Fizik, matematik, felsefe, tarih ve lisan ilimlerini birlikte bilen bir zihin, tek disiplinli bir uzmanın göremediği bağlantıları görür. İbn Haldûn ve Kâtib Çelebi gibi şahsiyetler bu tipin klasik misalleridir.
Lisan, strateji ilminin ilk silahıdır. Sun Tzu’nun “karşıyı bil” hükmü, karşının lisanını bilmeyen bir milletin elinde boş bir sözdür; hasmın metnini, hasmın tercümanının süzgecinden okuyan taraf, onun gördüğünü değil, ona gösterileni görür. Bu sebeple Çince, Rusça, Farsça ve Arapça dillerine özel önem verilmelidir: Çince bugünün ve yarının büyük sanayi ve teknoloji gücünün, Rusça kuzeyimizin, Farsça doğumuzun ve kendi klasik ilim mirasımızın, Arapça ise vahyin ve ilim geleneğimizin lisanıdır. Türk devletleri ve lehçeleriyle ilgili özel kurslar ve üniversiteler kurulmalıdır; çünkü ortak lisan, ortak hafızanın ve ortak geleceğin taşıyıcısıdır ve stratejik derinlik, önce gönül ve dil birliğinde başlar. Burada sayamadığım daha nice mesele vardır; hepsinin ortak paydası, hazırlığın harpten çok evvel başlamasıdır.
Mücâhedenin başı namazdır. Korku ve harp hâlinde bile namazın nasıl kılınacağını öğreten Nisâ 4/102, dış mücadelenin kulluktan ayrılmadığını gösterir. Strateji imkânın nasıl kullanılacağını, iman ve ahlâk ise o imkânın hangi gayeye hizmet edeceğini belirler.